4. sınıf Konular

   MADDEYİ TANIYALIM

 ÇEVREMİZDE SAYISIZ MADDELER VARDIR 

1->Maddeyi nasıl nitelendiririz?

2->Madde-Cisim-Malzeme-Eşya

1->Maddeyi nasıl nitelendiririz?

Yumuşaklık-Sertlik

Çizilmeye dayanıklı maddeler sert maddelerdir. Örneğin hamura istediğimiz şekli veririz ancak kemik serttir ve ona şekil veremeyiz.Kemik,hamura göre
serttir.

Saydamlık- Opaklık 

Işığı tamamen geçiren maddelere saydam madde,ışığın bir kısmını geçiren maddelere yarı saydam madde ,ışığı hiç geçirmeyen maddelere opak madde denir .

  

Parlak – Mat

Altın parlak, kumaş ise mattır. Çelik kaşık parlak, tahta kaşık mattır. Ayna gibi ışığı tam olarak yansıtan maddeleri parlak, tam olarak yansıtmayan maddeleri mat olarak nitelendiririz.

       

Pürüzsüzlük-Pürüzlülük

Bir maddenin yüzeyine dokunduğumuzda elimiz kolayca kayabiliyorsa bu madde pürüzsüz madde, kayamıyorsa pürüzlü maddedir.

      

Esneklik ve Berklik

Kırılmadan  bükülebilen maddeler esnek madde, bükülemeyen maddeler berk maddedir.

  

2->Madde-Cisim-Malzeme-Eşya

Çevremizde gördüğümüz hemen her şey maddedir .Maddenin kullanım şekline göre cisim, malzeme, eşya, aletler yapılır.

Cisim

Maddenin şekil almış haline cisim denir. Demir ve bakır maddedir,bu maddelerden yapılan demir kapı ve bakır tencere cisimdir.Sadece katı
maddeler cisim olabilir ;çünkü sıvı ve gaz maddelere şekil verilemez.

         

Eşya:

Bir işe yaradığı için evde ya da iş yerinde ya da yanımızda taşıdığımız maddelere eşya denir.

  Malzeme:

Bir maddenin yapımında kullanılan diğer maddelerden her birine malzeme denir. Örneğin; şeker yaparken kullanılan şeker pancarı malzemedir.

Alet:

Cisimlere şekil vermek veya onlar üzerinde bir iş yapmak için kullanılan maddelere alet denir. Ancak bir madde hem cisim, hem eşya, hem malzeme, hem hem de alet olabilir. Mesela tahta.

   

MADDENİN HALLERİ

 KATILAR

  • Katıların belli bir şekli ve hacmi vardır.
  • Tanecikler arası boşluklar çok azdır.
  • Maddenin katı hali, düşük, sıcaklık ve yüksek basıncı tercih eden düzenli haldir.

Örnekler; masa, cam, ağaç…

   

 

           SIVILAR

  • Sıvı maddelerin belirli bir şekilleri yoktur. Bulundukları kabın şeklini alırlar.
  • Tanecikler arası boşluklar katılara göre daha fazladır.
  • Sıvı molekülleri birbiri üzerinden kayarlar.
  • Katılara göre daha düzensizdirler.

Örnekler; su, zeytinyağı, kolonya

  

             GAZLAR

  • Belirli bir şekilleri ve hacimleri yoktur.
  • Bulundukları kabın hacmini ve şeklini alırlar.
  • Tanecikler arası büyük boşluklar vardır.

Örnekler; hava, duman, su buharı

   

MADDELER DOĞADA KARIŞIK HALDE BULUNURLAR

1.SAF MADDELER-KARIŞIMLAR

2.ÇÖZELTİLER- ÇÖZÜNME

Doğadaki maddeleri katı, sıvı ve gaz olarak sınıflamıştık. Ancak maddeler, sadece katı, sıvı veya gaz olarak sınıflandırılmazlar. Maddeler; saf maddeler ve karışımlar olarak da sınıflandırılırlar.

1.SAF MADDELER-KARIŞIMLAR

SAF MADDELER

 

Altın, gümüş, bakır gibi maddeler, tek bir maddeden oluşmuşlardır. İçlerinde kendilerinden başka madde bulunmaz. Bir bakır teli kestiğimizde, en küçük parçası yine bakırdır. Salata yaparken domates, marul, havuç, salatalık gibi malzemeler kullanırız.Kullandığımız bu malzemeler, doğada tek başlarına bulunurlar. Yapılarında, kendilerinden başka madde bulundurmazlar. Yapısında kendinden başka madde bulundurmayan maddelere saf madde denir.Bir betonnparçasını çekiçle kırarak küçük parçalara ayırdığımızda içinde farklı maddeler olduğu görülür. Beton; çimento, kum ve çakıl gibi maddelerin suyla yoğrulması sonucu elde edilmiştir.

Bakır, tek bir maddeden oluşur, yani saf maddedir.

Beton ise birden çok maddeden oluştuğu için saf madde değildir.

Çünkü saf maddelere, kendinden başka madde katılmamıştır.

Saf maddeler, tek cins madde içerirler

KARIŞIMLAR

    

Saf maddeler bir araya gelerek karışımları oluştururlar. Yediğimiz salata, içtiğimiz çorba, birer karışımdır. Salatanın içindeki maddeleri görebilir ve karışanların bir kısmını kolayca ayırt edebiliriz. Deniz, hava, toprak gibi görebildiğimiz ve hissedebildiğimiz pek çok şey karışımdır. Benzin, gaz yağı, motorin gibi maddeleri elde ettiğimiz ham petrol de bir karışımdır. Karışımlar, birden çok saf maddenin bir araya gelmesiyle oluşur. Karışım denilince aklımıza ilk gelen, katıların oluşturduğu karışımlardır. Ancak bir karışımda sıvılar ve gazlar da bulunabilir. Bilinen pek çok karışım türü vardır.

Örn: Kum + tuz + demir tozu = Katı-katı

Sıvı yağ + su = Sıvı-sıvı

Limonata: Limon, şeker ve sudan oluşan bir karışımdır. = Katı-sıvı

Ayran: Yoğurt, su ve tuz ile hazırlanan bir karışımdır. = Katı-sıvı

Gazoz = Sıvı-gaz karışım

*** Katılarla yapılan karışım örneklerinde her katıyı görebiliriz.

Birden fazla saf maddenin karıştırılması elde edilen karışımlardaki maddeler, kendi özelliklerini kaybetmezler.

    2.ÇÖZELTİLER-ÇÖZÜNME

    ÇÖZELTİLER

Bir bardak su içerisine bir miktar şeker atıp karıştırdığımızda şeker, görünmez hale gelir. Bu olaya çözünme denir. İçtiğimiz şekerli su, bir çözeltidir. Su,
şekeri çözmüş, şeker ise çözünmüştür. Suda çözünen maddelerin görünmez olması, onların kayboldukları anlamına gelmez.

Çözeltilerin çoğu sıvıdır, fakat katı ve gaz halinde bulunan çözeltiler de vardır.Su ve sirke, su ve meyve şekeri, su ve süt, gazoz ve vişne suyu karıştırıldıkları zaman birer çözelti oluşturur.

Basit bir çözelti, karışımlar gibi en az iki maddenin bir araya gelmesiyle oluşur; çünkü çözeltiler, aslında birer karışımdır.

Çözeltileri hazırlamak için genellikle su kullanılır. Su, iyi bir çözücüdür. Bazı katı maddeler, suyun içinde iyi çözünür. Bazıları ise suda çok az çözünür ya da hiç
çözünmez.
   ÇÖZÜNME

Çorbaya kattığımız tuz, çorbanın içinde dağılır ve görünmez olur. Çorbada kullandığımız su, tuzu çözmüştür. Çorbaya kattığımız karabiberin ise çözünmediğini, yüzdüğünü görürüz. Çünkü karabiber, suda çözünmeyen bir maddedir.

****Bulaşık yıkarken kullanılan deterjanlar, su içinde çözünerek temizliğe yardımcı olur.

****Tebeşir tozu, suda çözünmeyen bir maddedir ve su ile bulanık bir karışım oluşturur.

Erime ve Çözünme Aynı Şeyler midir?

Genellikle erime ve çözünme olayları birbirine karıştırılır. Oysa çözünme, birerime veya yok olma olayı değildir. Erime, katı maddelerin ısı alarak sıvı hale gelmesi olayıdır. Çözünme ise, bir katının, bir sıvı içinde dağılıp görünmez hale gelmesi olayıdır. Örneğin; şeker, çay içerisinde erimez, çözünür.

MADDENİN DEĞİŞİMİ

Maddenin değişimi biçim ya da yapı yönünden gerçekleşebilir. Basınç, ısı gibi etkenler maddenin değişimine etkili olabilir.  Birbiri içine katılan maddelerle farklı özellikte yeni maddeler  elde edilebilir .

Maddenin yapıca ve biçimce değişimi 2 yolla olur.

1) İnsan eli ile

2) Doğa olayları ile

İNSANLAR İŞLEYEREK MADDEYİ DEĞİŞTİREBİLİR

      

Fabrikada işlenen ağaçtan defter, limondan limonata, domatesten salça… vb. maddeler yapılır.

Farklı plastik maddelerin işlenmesi ile poşet, cetvel, sandalye, kova, oyuncak, balon… vb. yapılır.

* Un buğdayı, çimento ise toprağın işlenmesi ile elde edilir.

* Ayakkabı, terlik, kemer, çanta, vb. maddeler hayvan derilerinin işlenmesi ile elde edilir.
Maddenin işlenmesi biçim değişikliği ile de olabilir. Örneğin;

* Toprağın işlenmesi ile çanak, çömlek gibi eşyalar elde edilir


DOĞA OLAYLARI İLE MADDE DEĞİŞEBİLİR

* Rüzgar, deprem, erozyon, vb. nedenlerden dolayı doğanın şekli değişir.

* Kayalar;  rüzgar ve erozyon nedeniyle küçük parçalara ayrılır. Zamanla toprak oluşur.

* Yaşlanan ağaçlar böcekler ve yağmur etkisiyle çürür ve kurur.

* Şimşek ve gök gürültüsü havada azotlu bileşikler oluşmasına neden olur.

* Günümüzde kullandığımız kömür; milyonlarca yıl önce bitkilerin toprak içinde kömürleşmesiyle oluşmuştur.

* Petrol; milyonlarca yıl toprak altında kalan hayvan ve bitki artıklarından oluşmuştur.

* Havayı kirleten maddeler binaları ve heykellerin yüzeyini aşındırır. Su ve hava demirin paslanmasına yol açar.

* Peri bacaları doğanın değişimine en güzel örneklerdendir. Pamukkale de aynı şeklide gösterilebilir.

         

MADDENİN ISI ETKİSİ İLE DEĞİŞİMİ

ISININ MADDELER ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ


a)ISINMA-SOĞUMA

* Isı enerjisi alan maddenin sıcaklığı artar.
* Maddenin sıcaklığının artması ısınma sonucunda gerçekleşir.
* Örneğin;Yanmakta olan ocağın üzerinde bulunan çorba ya da yemek bir süre sonra ısınır.
* Yiyeceklerin pişmesi ısınma ile gerçekleşir.
* Özel karışımlı toprakların pişmesi ile seramik, porselen, kiremit, tuğla…vb. malzemeler yapılır.
* Sıcak su ile temizlik iyi sonuçlar verir.
* Havanın ısınması ilkbaharda bitkilerin uyanmasına neden olur.
* Isınan hava bitkilerin gelişmesine ve tohumların çimlenmesine neden olur.
* Demir,cam vb.maddelerin ısınması işlenmesini kolaylaştırır.
* Isı enerjisini kaybeden maddeler soğur.
* Madde yeterince soğursa donma ve yoğunlaşma olur.
* Karayolları soğumanın yol açtığı buzlanma nedeniyle bozulur.
* Soğuk havada mikroplar etkinlik göstermez,yaşamaz.
* Soğuyan maddeler sertleşir.
* Isınma ve soğuma olayları art arta gerçekleştirir ve sütteki mikroplar yok edilir.(Pastorize sütler)
* Dondurulmuş besinler uzun süre saklanır.
* Uzun süre soğukta kalan canlılar ölebilir.

Havadaki ısınma ve soğuma;

* Yağışların
* Rüzgarların
* Toprak oluşumunun
* Şimşek ve yıldırımların oluşmasına neden olur.

b)HAL DEĞİŞİMLERİ

*
Maddeler bir halde diğerine geçebilirler.
*
Örneğin su sıvıdır.Buzluğa koyduğumuzda Donar ve katılaşır.Isıttığımızda ise gaz halini alır.
* İşte bu değişime Hal değişimi denir.
* Hal değişimleri Erime,donma,buharlaşma,yoğunlaşma ve süblimleşme şeklinde olur.

1)Erime ve Donma
* Katı haldeki bir madde yeterince ısı alırsa sıvı duruma geçer.Bu olaya erime denir.
* Her madde kendine göre bir sıcaklık derecesinde erir.Bu maddelerden bazıları aşağıda verilmiştir.
* Madde Erime Sıcaklığı (ºC)

Buz 0
Civa
-39
Naftalin 79
Tuz 800
Demir 1532

* Yeterince soğuyan sıvı maddelerin katı hale geçmesine de Donma (katılaşma) denir.
Donma olayı erimenin tersidir.Bir maddenin erime ve donma sıcaklıkları aynıdır.
* Eriyen maddenin hacmi büyür.Donan maddenin hacmi küçülür.
* Erime ile çözünme olayı çok farklıdır.
* Erime ısı etkisi ile gerçekleşir.Çözünme ise katı maddelerin sıvı içinde çok küçük parçacıklar biçiminde
dağılmasıdır.

2)Buharlaşma ve Yoğunlaşma
(Yoğuşma)

* Yeterince ısınan sıvı maddelerin gaz haline geçmesine buharlaşma denir.
* Buharlaşma her sıcaklık derecesinde gerçekleşir.Bundan dolayı buharlaşma derecesi yoktur.
* Islak maddelerin kuruması; bu maddedeki suyun buharlaşarak uzaklaşması sonucunda olur.
* Buharlaşma sırasında gerekli ısıyı veren madde ısı kaybeder;soğur.
* Karpuz dilimi bir süre dışarıda bekletilirse yüzeyi soğur.
* Suyu sızdıran testiler suyu soğuk tutar.Bazı etkenler buharlaşmayı hızlandırır.Bunlar; sıcaklığın artması, yüzeyin büyümesi basıncın azalması, havanın rüzgarlı olması, havanın kuru olması

MADDENİN ÖLÇÜLEBİLİR ÖZELLİKLERİ

A)KÜTLE

Değişmeyen madde miktarıdır. Eşit kollu terazi veya elektronik terazi ile ölçülür. Kütle birimi gram(g) ve kilogram (kg) dır.1 KG 1 G’a eşittir.

 B)HACİM:

Her maddenin kendisine ait bir hacmi vardır. Hacim V ile gösterilir. Katı ve sıvıların belirli bir hacimleri vardır. Sıvıların hacmi, dereceli kaplarla ölçülür. Katıların hacmi ise içinde hiç çözünmediği bir sıvı bulunan dereceli kaba atıldığında taşırdığı sıvının hacmi ile ölçülür. Gazların belirli bir hacmi yoktur. Bulunduğu kabın hacmi aynı zamanda gazın hacmidir.

KATILARIN KÜTLELERİNİN ÖLÇÜLMESİ

Eşit kollu terazinin bir kefesine tartılacak madde, diğer kefesine ise ağırlıklar konularak kütle ölçülür. Küçük kütleli maddelerin kütlesi ölçülürken gram büyük
kütleler için kilogram kullanılır. Her maddenin bir kütlesi vardır. Bu yüzden kütle maddeler  için ortak özelliklerdendir.

SIVI VE GAZLARIN KÜTLELERİNİN ÖLÇÜLMESİ

Dara=Boş kabın ağırlığıdır.

Net=Dolu bir kaptaki sıvı ya da gazın
ağırlığıdır.

Brüt=Net + Dara

Sıvının ya da gazın kütlesi :

Net=Brüt-Dara

GAZLARIN HACİMLERİNİN ÖLÇÜLMESİ

Gazların belli bir hacmi yoktur. Kondukları kabın tamamını doldururlar.

KARIŞIMLAR AYRIŞTIRILABİLİR Mİ?

İki ya da daha fazla maddenin özelliklerini kaybetmeden bir araya getirilmesiyle oluşan madde topluluklarına karışım denir. Tek bir maddeden oluşmadıkları için karışımlar saf değildir. Değişik hâldeki maddeler bir araya gelerek karışım oluşturabilir.

ÖRNEK: Deniz suyu, içtiğimiz çay, limonata meyve suları, çorba, toprak, hava, baklava, kolonya, örnek verilebiliriz. Salata bir karışımdır. Domates, salatalık, marul, soğan, havuç, limon, maddeler kullanılarak yapılır.

KARIŞIMLARI AYIRMA YÖNTEMLERİ

  1.   Süzme
  2. Eleme
  3. Dinlendirme
  4.  Mıknatısla Ayırma
  5. Buharlaştırma
  6. Damıtma
  7. Çözünme Yöntemi ile Ayırma
  8. Savurarak Ayırma
  9. Yüzdürme

SÜZME

Katı taneciklerle karışmış sıvı maddeler süzme yöntemiyle birbirinden ayrılır. Yıkanmış pirinci haşlanmış makarnayı içinden yaprak tanecikleri olan çayı süzdürme yöntemiyle birbirinden ayırabiliriz. Ayrıca içme ve kullanma sularındaki katı taneciklerde süzülerek temizlenir.

ELEME

Değişik irilikteki katı taneciklerden oluşan karışımları birbirinden ayırmak için eleme yöntemi kullanılır. Çakıl-kum, kepek-un, kömür-kömür tozu bu yöntemle birbirlerinden ayrılır.

DİNLENDİRME

Bir sıvı ve içine dağılmış katı tanecikleri dibe çöktürülerek birbirinden ayrılması, dinlendirme yöntemiyle yapılır. Bir bardağın içine bir miktar su koyup karıştırdığımızda bulanık bir karışım elde ederiz. Karışım bir süre beklettiğimizde toprağın dibe çöktüğünü saydam suyun üstte kaldığını görürüz.

Kentlerde kullanılan suların bir kısmı gölgelerden ve akarsulardan elde edilir. Taş ve toprakla karışmış durumdaki bu sular önce dinlendirme havuzlarına alınarak taş ve toprağın dibe çökmesi.

MIKNATISLA AYIRMA

Demir gibi mıknatısın çektiği maddelerle karışmış başka maddeleri ayırmada mıknatıs kullanılır. Çöplerden demir türü maddeler mıknatısla ayrılır. Demir tozuyla karışmış toz şeker karışımını mıknatısla ayırabiliriz.


BUHARLAŞTIRMA

Bir sıvı madde ile karışmış başka bir maddeyi birbirinden ayırmak ya da karışımı koyu bir kıvama getirmek için kullanılan bir yöntemdir. Tuzlu su kap içerisinde ısıtılırsa, su buharlaşır, tuz kabın içinde kalarakayrışmış olur. Salça, reçel, pestil, pekmez, marmelat yapılırken de buharlaşma
yöntemi kullanılır.


DAMITMA

Birbiriyle karışmış sıvıların ayrılmasında damıtma yöntemi kullanılır. Karışan maddelerin kaynama noktalarının farklı olmasından yararlanılır. Farklı kaynama noktasına sahip iki sıvıdan kaynama noktası düşük olan sıvı daha buharlaşmaya başlar ve ayrı bir kapta toplanarak yoğunlaştırılır. Böylece iki sıvı ayrılmış olur.Rafinelerde petrol damıtılarak petrol gazı, benzin, gaz yağı, motorin, fuel oil, makine yağları ve asfalt elde edilir.

ÇÖZÜNME YÖNTEMİ İLE AYIRMA

Karışan maddelerden birisi suda çözünebilen, ötekisi çözünemeyen   madde ise, bu karışımı suda çözünmesini sağlara kayırabiliriz. Birisi suda çözündüğü
zaman diğeri çözünmeden kalır.

Örnek: Tuz ile kum karışımı maddeleri birbirinden ayırmak için su dolu kaba attığımızda tuz suda çözündüğü için geriye kum kalır.Kum suda çözünmeyeceği için karışımı ayrıştırmış oluruz.

SAVURARAK AYIRMA YÖNTEMİ

Ağırlıkları farklı saman buğday gibi maddelerin oluşturduğu karışımları rüzgârda savurarak ayırma yöntemidir.
YÜZDÜRME

Birbiriyle karışmış olan tanecikler yüzdürme yöntemiyle ayrılabilir. Samanla karışmış buğday, sapla karışmış mercimek, toprakla karışmış ıspanak bu şekilde
birbirinden ayrılır.

Örnek: Talaş ile kum karışımını su içerisine dökersek, kum dibe çöker. Talaş tozları yüzer. Böylelikle iki maddeyi yüzdürme yöntemi ile ayırmış oluruz.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter picture

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

Takip Et

Her yeni yazı için posta kutunuza gönderim alın.

%d blogcu bunu beğendi: